Reizen Afrika
HomeContactNieuwsbrief
Reizen Afrika
Reizen Afrika
Reizen Afrika

Madagaskar "verrassend vakantie eiland"

Landeninformatie | Reisgidsen | Landkaarten |

Madagaskar is een prachtig eiland vol uitersten, gelegen voor de oostkust van Afrika. Dit vakantieland is het op drie na grootste eiland ter wereld. Miljoenen jaren geleden is het losgeraakt van het Afrikaans-Aziatische continent Gondwana. Dit had tot gevolg dat er een unieke flora en fauna is ontwikkeld. Madagaskar heeft 19 nationale parken, 5 natuurparken en 21 reservaten. Het landschap is zeer afwisselend met bergen, bossen, vulkanen, bizarre rotsformaties, tropisch regenwoud, rijstvelden, savanne, woestijn maar ook mooie palmstranden. Voor de kust liggen idyllische eilandjes die alles bieden voor strand- en watersportliefhebbers; schitterende palmstranden om te relaxen en prachtige koraalriffen om te snorkelen.

Op het eiland leven geen roofdieren maar er is een unieke dierenwereld waarvan een groot gedeelte alleen op Madagaskar voorkomt. De honderden soorten lemuren zijn wel het bekendst. Daarnaast zijn er hagedissen, kameleons, kikkers, primaten, reptielen, vlinders, vogels en vleermuizen. De bevolking is verdeeld in 18 etnische groepen, komend uit Afrika, Zuidoost-Azië, India, het Midden-Oosten en Europa (vnl. Frankrijk). Madagaskar kent geen massatoerisme. De accommodaties variëren van eenvoudig tot prachtig gelegen ecolodges. Vanwege de enorme afstanden en de infrastructuur, is het niet te doen om alles in een vakantie te zien. Het is dan ook aan te raden een groepsreis te boeken. Madagaskar is een geweldig land voor natuurliefhebbers en een bestemming om nooit te vergeten.

Lumurs Madagaskar

Begin de reis in Antananarivo en bezoek de Zuma markt, wandel door het Parc Nacional Andringitra, hoor de roep van de Indri in Parc Nacional d'Andasibe-Mantadia, ontdek bijzondere dieren in Parc Nacional Isalo, vaar in een piroque door het Canal des Pangalanes, zie zeldzame vogels in Parc National Ranomafana, ontspan daarna in de heetwaterbronnen van Ranomafana, spot walvissen bij eiland Ile St. Marie, bezoek de spectaculaire kalkformaties in hetParc Nacional Tsingy de Bemaraha, ruik de heerlijke geuren van kaneel en vanille op bounty eiland Nosy Be, maak een treinreis van Fianarantsoa naar Manakara en relax op de zandstranden van Ifaty waar je bij het koraalrif kunt duiken of snorkelen.

Madagaskar is een zeer bijzondere vakantiebestemming en ideaal voor rondreizen, groepsreizen, strandvakanties en duikreizen.

Antanarivo/Tana "stad van duizenden"

Antananarivo is de hoofdstad van Madagaskar. De stad ligt centraal in het land en heeft een internationaal vliegveld. Het is de grootste stad van het land en ligt op een hoogte van ca. 1.275 m, waardoor het een mild klimaat heeft. De naam duidt op het aantal soldaten die de stad hebben bewaakt. Antananarivo is gebouwd op 12 heuvels en wordt door brede trappen met elkaar verbonden. Door de hoge ligging heb je uitzicht over het prachtige landschap. Het is een drukke stad met smalle straatjes en veel inwoners, verkeer en bedelaars. Er zijn nog overblijfselen uit de Franse koloniale tijd zoals de brede boulevards, kathedralen, kerken, het oude treinstation en de karakteristieke huizen. Rond Avenue de l'Indépendance zijn veel winkels te vinden.
Le Palais de la Reine: uit de Franse koloniale tijd, gelegen op één van de hoogste heuvels van Antananarivo, prachtig uitzicht over de omgeving
Zuma markt: grote en drukke markt, onder honderden parasols is van alles te koop zoals bloemen, groenten en fruit, houtsnijwerk, halfedelstenen, kleding, schilderijen
Lac Anosy: groot meer, veel reigers, dagelijkse bloemenmarkt
Rova: voormalig paleis van de koningin, in 1995 bijna geheel door brand verwoest, alleen de gevel is nog over, wordt gerestaureerd, panoramisch uitzicht over de stad

Royal Hill of Ambohimanga

Ambohimanga is de voormalige hoofdstad van het Merina koninkrijk. Het is waarschijnlijk ontstaan in de 15e eeuw. De stad ligt op een hoogte van 1468 m, nog geen 20 km van de huidige hoofdstad Antananarivo. De koninklijke stad is ommuurd en bevat o.a. een paleis, een koninklijke begraafplaats, een zwembad, een museum en een heilige bron. Tegenwoordig is het een pelgrimsoord van de Malagassische bevolking die hier komen om te bidden. Bij de hoofdingang staat een enorme steen die wanneer er gevaar dreigde, door ca. 40 mensen voor de poort kon worden gerold. Daarmee werd de stad hermetisch afgesloten. Engels sprekende gidsen leiden je rond en vertellen veel over de geschiedenis van Ambohimanga. Sinds 2001 staat de Royal Hill of Ambohimanga op de Werelderfgoedlijst.

Parc Nacional Andringitra

Het Andringitra National Park ligt in het Andringitra massief, 120 km ten zuiden van Ranomafana. Het park is ca. 311 km² en een van de mooiste parken van het land. Het prachtige landschap bestaat uit hoge bergen, tropisch bos, diepe valleien en watervallen. De grote diversiteit aan planten en dieren hebben zich aan het klimaat aangepast. In het park zijn de meeste soorten lemuren van alle parken te vinden. Andringita is niet zo makkelijk te bereiken waardoor het (nog) niet veel bezocht wordt. De hoogtes in het park variëren sterk. Voor wandelliefhebbers zijn er veel prachtige wandelingen van enkele uren te maken. Pic Boby (Imarivolanitra) is de op een na hoogste berg van het land en de top (2.658 m) is lopend te bereiken. In de wintermaanden kan het 's nachts afkoelen tot onder het vriespunt.
Flora: meer dan 1.000 soorten planten, meer dan 30 soorten orchideeën
Fauna: 14 soorten lemuren, diverse kameleons, 50 soorten reptielen, 78 soorten amfibieën, 205 soorten insecten
Vogels: 106 soorten

Parc Nacional d'Andasibe-Mantadia/Périnet

Het d'Andasibe-Mantadia National Park ligt 145 km ten oosten van Antananarivo. Het is 155 km² en bestaat uit 2 gebieden nl. het in het zuiden gelegen Réserve Spéciale d'Analamazaotra (Périnet) en in het noorden gelegen grotere maar minder bezochte Parc Nacional de Mantadia. Het landschap bestaat voornamelijk uit primair bos en dicht tropisch regenwoud. Er is een geweldige flora en fauna. Dit park is de leefomgeving van de Indri, de grootste lemurensoort van Madagaskar. Mocht je hem niet zien dan kun je hem in ieder geval al van kilometers ver horen. Daarnaast zijn er nog andere soorten lemuren te zien zoals de bruine lemuur en de diadeem sifaka. Onder begeleiding van een gids kun je zowel overdag als 's avonds een wandeling maken. Tijdens een avondwandeling hoor en zie je weer andere dieren. Bij de ingang van het park (Périnet) is een bezoekerscentrum met o.a. veel informatie over de Indri. Onder begeleiding van een gids kun je wandelingen door het park maken.
Flora: honderden soorten orchideeën
Fauna: vele soorten kameleons, gekko's, kikkers (meer dan 100), vlinders, reptielen, vleermuizen
Vogels: 109 soorten, Madagaskar kwikstaart, Geelbrauwfoditany, Madagaskar koekoekswouw
Bijzondere dieren: Parson's kameleon (grootste), dwerg kameleon (kleinste), Madagaskar slangenarend (bedreigd), Madagaskar boomboa

Parc Nacional Isalo

Het Isalo National Park ligt in een prachtig natuurgebied aan de voet van het Isalo gebergte. Het park is een van de oudste parken van Madagaskar en omvat ca. 815 km². Het ruige landschap bestaat uit geërodeerde grillige rotsformaties van zandsteen, diepe canyons, bossen, oase, kliffen, smalle ravijnen, rivieren, grasvlaktes, savanne en watervallen. De hoogte varieert van 514 m tot 1.268 m. Deze afwisseling maakt Isalo een van de meest bijzondere parken en een schitterend park waar je uren kunt wandelen. Zowel de fauna als flora hebben zich aan het droge en dorre klimaat aangepast. Tegen zonsondergang krijgen de rotsformaties een oranjerode kleur wat een prachtig gezicht is. Een mooie plek in het park is de "Piscine Naturelle", een natuurlijk zwembad met kristalhelder water waar je kunt afkoelen en uitrusten in een tropisch groene omgeving.
Flora: aloë, Madagaskarpalm (pachypodium), tapia boom, schroefpalm (pandanus), varens
Fauna: ringstaartmaki, Verreaux' sifaka, bruine lemuur, gekko's, kameleons, fosa (fretkat)
Vogels: 55 soorten
Bijzondere dieren: Madagaskar boa, de kuifibis, Varika lemuur, rotslijster, diverse inheemse kikkers

Ile Sainte-Marie (Nosy Boraha)

Voor de oostkust van Madagaskar ligt Ile St. Marie, een tropisch eiland van maar 40 km lang en 7 km breed. Het eiland bestaat uit prachtige beschutte stranden met palmbomen, azuurblauwe zee, bossen, heuvels en kleine vissersdorpjes. Rond het eiland liggen mooie koraalriffen. In de 16e eeuw was het een berucht pirateneiland. De piratenbegraafplaats is hiervan een stille getuige. Je kunt over het eiland wandelen of fietsen door geurende kaneel- en vanille plantages. Tussen juli en september zijn bultrugwalvissen voor de kust te zien. Er zijn genoeg activiteiten zoals duiken, snorkelen, mountainbiken, vissen, met een piroque door het mangrove gebied varen of een boottocht op zee. Ile St. Marie is een ideale en ontspannen afsluiting van een vakantie op Madagaskar.

Parc Nacional Tsingy de Bemaraha

Het nationale park Tsingy de Bemaraha is ca. 1.577 km² en een van de grootste natuurparken van Madagaskar. Het is genoemd naar de Tsingy's die in het park voorkomen. Tsingy's zijn spectaculaire kalkformaties die meters hoog kunnen worden. Het gevarieerde landschap bestaat verder uit canyons, bos, meren, rivieren, savanne en mangroven. Wanneer je een goede conditie hebt kun je wandelen tussen de rotsen en er hangt een loopbrug. Het unieke park is rijk aan prachtige flora en fauna waarvan veel inheems. De omgeving is een van de heetste delen in Madagaskar. Het park is alleen van juli t/m oktober toegankelijk. Sinds 1990 staat Tsingy de Bemaraha National Park op de Werelderfgoedlijst.
Flora: 650 soorten planten
Fauna: 11 soorten lemuren o.a. Decken's Sifaka, bruine lemuren, 5 soorten vleermuizen, kortstaartkameleon Brookesia perarmata (alleen in Bemaraha), gekko's, leguanen, kikkers, slangen
Vogels: 103 soorten o.a. de Madagaskar visarend

Canal des Pangalanes

Het Canal des Pangalanes is een 600 km lange vaarweg en ligt aan de oostkust van Madagaskar. De vaarweg bestaat uit kreken, lagunes, meren en rivieren, die door kanalen met elkaar zijn verbonden. Het kanaal werd door de Fransen in de koloniale tijd aangelegd en gebruikt voor goederentransport zoals koffie, fruit en specerijen. Tegenwoordig wordt het, omdat het zo smal is, alleen nog door de lokale vissers in hun piroques (uitgeholde boomstamkano) gebruikt. Langs de oevers liggen traditionele vissersdorpjes. Wanneer je met een piroque of zeilboot over het kanaal vaart, lijkt het of de tijd stil is blijven staan. Je ziet vriendelijke bewoners vanaf de kant roepen en zwaaien naar de passerende bootjes. Vervolgens hoor je de vissers weer terugschreeuwen. De omgeving is een uniek tropisch natuurgebied met tientallen prachtige vogels, orchideeën en waterlelies. Langs de waterkant groeien kokospalmen, kaneelbomen en vanille.
Palmarium Reservaat: een klein reservaat, ca. 50 ha, ligt bij het Ampitabe meer, de lemuren kun je van heel dichtbij fotograferen.
Flora: orchideeën, vleesetende planten, bamboe, palmbomen
Fauna: 10 soorten lemuren, kikkers, vogels, kameleons, slangen

Parc National Ranomafana

Het Ranomafana National Park bestaat uit dicht tropisch regenwoud. Het 416 km² grote park ligt in een diep dal, omgeven door groene bergen. Ranomafana is een van de meest bekende parken en wordt dan ook druk bezocht. Het is zeer heuvelachtig met hoogtes van 800 tot 1200 m. In 1986 is de zeldzame gouden bamboelemuur herontdekt. In het uitgestrekte park kunnen, onder begeleiding van een gids, prachtige wandelingen gemaakt worden of een avondwandeling naar het Belle Vue Viewpoint. Het landschap bestaat uit steile bergen, enorme watervallen en vele rivieren. Er is ook een museum waar je meer te weten komt over de natuur van Madagaskar.

In het dichtbij gelegen dorpje Ranomafana kun je ontspannen in warmwaterbronnen. Rano betekent water en Mafana warm. In de koloniale tijd was het een veel bezocht kuuroord, met name door de Fransen. Tegenwoordig worden de thermale bronnen veelal door toeristen bezocht.
Flora: ca. 280 boomsoorten, orchideeën, varens, struiken, mossen
Fauna: 12 soorten lemuren zoals Milne-Edwards sifaka, diadeem sifaka, ringstaartmangoest, roodbuikmaki, tientallen soorten kameleons, Fanaloka (civetkat), fossa (fretkat), gekko's, kikkers, rode muismaki, vlinders, vleermuizen
Vogels: 98 soorten, een aantal zeldzame zoals de kuifibis, fluweelasitie, Crossley grondscharrelaar, Madagaskar havik

Nosy Be "groot eiland"

Het tropische eiland Nosy Be ligt voor de noordwestkust van Madagaskar en is maar 312 km². Het is de bekendste strandbestemming van Madagaskar vanwege de prachtige palmstranden en relaxte sfeer. Dit tropische eiland heeft de bijnamen "parfumeiland" of "geureiland" door de heerlijke geuren van de koffie- en Ylang-Ylang plantages en de diverse kruidenvelden zoals vanille en kaneel. Het heuvelachtige eiland is te bereiken per boot of binnenlandse vlucht. De inwoners van Nosy Be hoeven het niet alleen van het toerisme te hebben. De rumdistilleerderijen, suikerrietplantages en visserij zijn andere inkomstenbronnen. Nosy Be is vooral bekend en geliefd vanwege de kilometerslange, onaangetaste koraalriffen die rond het eiland liggen. Deze koraalriffen zijn de mooiste van Madagaskar. Wanneer je gaat duiken, diepzeevissen, snorkelen of met een catamaran de zee op, heb je kans om dolfijnen, barracuda's, manta's, schildpadden, walvishaaien en bultrugwalvissen (tussen augustus en oktober) te zien. Op de top van Mont Passot (350 m) kun je genieten van een mooi uitzicht en een prachtige zonsondergang. Nosy Be is een heerlijk bounty eiland om een vakantie op Madagaskar af te sluiten.
Hell-Ville: de hoofstad, kleine plaats, levendige markt waar verse groente en fruit te koop is
Lokobe Réserve Naturelle Intégrale: ca. 7 km², laatste stuk regenwoud op het eiland. Het Lokobe Natuurreservaat is vooral bekend vanwege de zeldzame Eulemur Macaco, de zwarte lemuur die alleen in dit park voorkomt. Het vrouwtje is bruin. Een wandeling is alleen mogelijk onder begeleiding van een gids.
Fauna: diverse lemuren zoals de Grijsrugwezelmaki en Dwergmuismaki, de Nosy Be panter kameleon, diverse kikkers (Blad Mantella), slangen (Boa constrictor)
Vogels: Madagaskar dwergijsvogel, Madagaskar ransuil

Klimaat

Madagaskar heeft een tropisch tot subtropisch klimaat dat mede wordt beïnvloed door de zuidoost passaat. Door de omvang van het eiland en de hoogteverschillen zijn er 5 klimaatzones en grote temperatuurverschillen.

Noorden: regenachtig (regio Antsiranana uitgezonderd), heet, lagere luchtvochtigheid, meeste regen december t/m april
Oostkust: warm tot heet, wisselvallig, altijd regenachtig, soms hoge luchtvochtigheid, oktober tot december beste maanden
Zuiden: semi-woestijn, heet, droogste gebied, nauwelijks regen
Westen: heet, droog, strakblauwe luchten, aangenaam in de winter, hoe zuidelijker hoe droger
Hooglanden/Centraal Plateau: gematigd, hoe hoger hoe koeler, 's winters koude nachten, rond Antananarivo kan de temperatuur 'dalen tot het vriespunt

Winter: april - oktober, droog seizoen, aangename temperaturen, augustus is het koelst, aan de kust ca. 25°C, in het hoogland ca. 19°C
Zomer: november - maart, regenseizoen, meeste regen in november, zeer warm tot heet, aan de kust tot 30°C, in het hoogland ca. 25°C, wegen zijn slecht begaanbaar, tussen januari en maart kans op cyclonen aan de noordoostkust

Beste reistijd

Madagaskar kan het hele jaar door bezocht worden. De beste reistijd is mede afhankelijk van het te bezoeken gebied en de activiteiten die je wilt ondernemen. Over het algemeen is april tot november de beste reistijd.
Groenste periode: april en mei
Walvissen spotten: tussen juli en oktober
Geboorte lemuren: tussen september en eind oktober
Bloeiende Jacaranda bomen: tussen september en eind oktober
Vogels spotten: oktober t/m december

Algemene info

Tot 1960 was Madagaskar een Franse kolonie. Dit is o.a. zichtbaar aan de gebouwen, huizen (dakpannen, puntdaken en sierlijke balkons), bruggen, tunnels, de (nog enig werkende) spoorlijn, cultuur, Franse benamingen, gerechten en auto's (Renault, 2CV). Na de onafhankelijkheid werd naast het Frans ook Malagassy een officiële taal en veel bevolkingsgroepen keerden terug naar hun eigen gebruiken. De bevolking bestaat uit 18 etnische groepen komend uit Afrika, India, Zuidoost-Azië en het Midden-Oosten, elk met hun eigen cultuur en religie. Ze houden zich vaak nog streng aan de Fady, oude wetten en gebruiken. Madagaskar is een zeer arm en hoort nog steeds bij de 10 armste landen ter wereld. Toerisme is zeer belangrijk maar visserij en bosbouw zijn nog steeds de belangrijste bronnen van inkomsten. Het land is de grootste vanille producent ter wereld. Ondanks alles is de Malagassische bevolking vriendelijk en gastvrij. Onderweg worden vaak koopwaren aangeboden zoals frisdrank, vers fruit, stokbrood en pinda's.

Reizen in Madagaskar is een beleving op zich. Het kost wat aanpassingsvermogen en je moet, naast de armoede, rekening houden met een slechte infrastructuur. Het reizen neemt dan ook veel tijd in beslag. Daar tegenover biedt het land een overweldigende natuur die helaas langzaam steeds meer dreigt te verdwijnen o.a. door ontbossing.

Bier: Three Horses (meest populair), Gold Star, Queens
Drinken: frisdrank, koffie, citroenthee, L'Azani Betsileo (wijn), Ranovola (softdrink gemaakt van rijst), rum (toaka gasy), vruchtensappen (sinaasappel, mango, ananas, kokosnoot), Punch au coco (cocktail)
Flora: ca. 10.000 plantensoorten waaronder 200 soorten orchideeën, christusdoorn, kerstster, stephanotus (bruidsbloem), 7verschillende baobab bomen, olifantsbomen, veel cactussoorten. Vier van de vijf planten komen alleen op Madagaskar voor.
Fauna: kameleons (2/3 van alle voorkomende soorten), Fanaloka (civetkat), Fosa (fretkat, grootste dier), Komeetstaartvlinder (grootste vlinder ter wereld), Mangoesten, Tenrec (soort egel), vlinders, motten, Zebu (Indiase koe)
Lemuren: Blauwooglemuur), Bruine lemuur, Dwergmuismaki (een van de kleinste), Fanaloka, Indri (beroemdste en grootste halfaap), Kroonmaki, Ringstaartmaki, Rode vari, Vetstaartdwerglemuur, Vingerdier (Aye Aye), Zwarte lemuur, Zwart-witte vari
Fruit: ananas, avocado, banaan, citrusvruchten, kokosnoten, lychee, mango, papaja, sinaasappel
Godsdienst: inheems, Christenen, Moslims
Hotely: kleine, halfopen restaurants
Souvenirs: armbanden van zeboe hoorn, bedrukte katoenen doeken, half edelstenen, houtsnijwerk, raffia manden, traditionele muziekinstrumenten, verse exotische specerijen, vango vango (zilveren armbanden)
Taxi: taxi-be (grote taxi, snel, betrouwbaar), taxi-brousse (soort minibus, goedkoop, langzaam, vol)
Vazaha: blanke in Malagasisch
Vervoer: pousse-pousse (loopriksja)
Vogels: 285 soorten waarvan 110 endemisch
De keuken in Madagaskar is heerlijk en heeft duidelijk een Franse invloed zoals o.a. bij het ontbijt met baguettes, croissants, Franse kaas, jam en jus d'orange. Naast westerse maaltijden kun je ook Chinese en lokale maaltijden eten. De gerechten bestaan voornamelijk uit rijst (vary) geserveerd met kip, vlees, vis en soms eend. Een aanrader is zebusteak (of zeboe).
Achards: pikante groentecurry
Romazava: nationaal gerecht, groentestoofschotel met rund- en varkensvlees
Ravitoto: stoofpotje met varkensvlees, cassave en kruiden
Kitoza: repen gedroogd of gerookt vlees van de zebu
Koba: rijst, pinda's en bruine suiker worden opgerold en gekookt in bananenbladeren, in plakken gesneden
Mofo boule: zoete broodjes
Tsaramasy: rijst met varkensvlees en bonen
Vary sosoa: rijstpudding

Geografie

Madagaskar ligt voor de kust van Oost-Afrika, ca. 400 km van Mozambique. Het is het op 3 na grootste eiland ter wereld en heeft een kustlijn van 4.828 kilometer.Het land kan in 5 geografische regio's verdeeld worden.
Noorden
Vrij ontoegankelijk en dunbevolkt, Nosy Be eiland, vulkanisch Tsaratanana Massief, berggebied Montagne d'Ambre met bossen, het Ankarana National Park met de karst pinnacles en het Majorejy National Park met regenwoud
Oosten/Oostkust
Tropisch regenwoud, steile kusten, moerassen en lagunes, mooie stranden, vooral op het Ile Sainte-Marie
Hooglanden
Ankarantra gebergte, centraal op het eiland, bergen tot 1500 m, rotsformaties, grotten, steppegebied, veel terrasvormige rijstvelden, groen landschap, in dit gebied is de hoofdstad gevestigd en nog een paar andere steden
Zuiden
Woestijnlandschap met unieke, exotische vegetatie, Spiny forest, afgelegen en verlaten landschappen, sommige gebieden droog en onherbergzaam, stranden, zandduinen, veel bezochte regio
Westen/Westkust
Een uitgestrekte regio, savanne, veel baobab bomen, spectaculaire tsingy formaties o.a. in het Tsingy de Bemarha National Park, een kustlijn met ontelbare havens en diepe inhammen die door piraten werden gebruikt als schuilplaats
Er zijn 6 provincies: Antananarivo (tevens hoofdstad), Diégo, Tamatave, Fianarantsoa, Tuléar, Majunga.




Grootste meer: Lac Alaotra (900 km²)
Hoogste waterval: Mandraka Falls
Langste rivier: Betsiboka (525 km)
Hoogste punt: Mount Maromokotro (2.876 m)
Laagste punt: langs de kust van de Indische Oceaan
Oppervlakte: 587.041 km² (14x Nederland)
Aantal inwoners: ca. 21 miljoen
Hoofdstad: Antananarivo (Tana)
Taal: Malagasy (officieel), Frans (officieel), Engels (officieel), inheemse talen
Staatsvorm: Republiek (République démocratique de Madagascar)
Valuta: Malagasy Ariary (MGA)
Tijdverschil: in onze zomer 1 uur later, in onze winter 2 uur later

Reisdocumenten

Om Madagaskar in te komen heb je een paspoort nodig dat na vertrek nog minimaal 6 maanden geldig is en minimaal 1 lege pagina heeft. Een visum is verplicht.

Vaccinaties

Informeer minimaal 6 weken van tevoren bij GGD, LCR of een vaccinatiecentrum in de buurt.