Tunesië "populair vakantieland" | | Landeninformatie | Reisgidsen | Landkaarten | | Tunesië is een zeer populair vakantielanddat zon, schitterende stranden, bossen, bergen, woestijn, oases, zoutmeren, pittoreske dorpjes, prachtige moskeeën, cultuur en een heerlijke keuken biedt. Het ligt in Noord-Afrika tussen de Sahara en de Middellandse Zee en heeft een aangenaam Meditteraan klimaat met temperaturen die zelden onder de 20°C komen. Tunesië ligt op nog geen 3 uur vliegen van Amsterdam.
In de populaire badplaatsen Hammamet, Mahdia, Monastir, Sousse of vakantie eiland Djerbakunnen zonaanbidders genieten van een heerlijke zonovergoten strandvakantie aan de vele lange zandstranden. Er worden volop watersportmogelijkheden geboden waaronder duiken, parasailing, surfen en jetski. Ook is er een ruime keuze aan prachtige accommodatie zoals appartementen, all inclusive hotels, familiehotels, maar ook traditionele dars en menzels.
Tunesië is echter niet alleen een zon, zee en strandbestemming. Wie houdt van cultuur kan zijn hart ophalen aan de vele historische bezienswaardigheden in o.a. Carthago en Dougga. Een reis door Tunesië is een reis door een land waar de eeuwenoude Tunesische cultuur gecombineerd wordt met moderne Europese invloeden.
Begin de reis in Tunis en bezoek het Bardo museum, bekijk de Romeinse overblijfselen van de antieke stad Carthago, ga duiken of snorkelen bij het koraalrif van Tabarka, onderga een luxe wellness behandeling in een van de vele Thalassocentra, bezoek het Chott el Djerid zoutmeeren zie een fata morgana, ontmoet de Berber bevolking, maak een kamelentocht of jeepsafari door de Sahara, overnacht in een koele grotwoning van Matmata, reis met de "Red Lizard" (Lézard Rouge) trein door de spectaculaire Selja kloof en eindig met een ontspannen strandverblijf op Djerba.
Een vakantie in Tunesië is dan ook voor zowel zonaanbidders als cultuurliefhebbers een absolute aanrader. Een ander belangrijk voordeel is dat het een uitstekend vakantieland is voor gezinnen met kinderen. Er zijn veilige stranden en veel hotels hebben kinderclubs. Tunesië is vanwege de aangename wintertemperaturen, ook een geliefde reisbestemming voor veel overwinteraars. Tunesië is een ideale vakantie bestemming voor rondreizen, familiereizen, cultuurvakanties, strandvakanties en accommodatie. | Tunis | Tunis is de populaire hoofdstad van Tunesië gelegen aan de Middellandse Zee. Tunis was een van de grootste en rijkste Islamitische steden. Tegenwoordig is het een grote, moderne stad met een oud centrum. Er zijn moderne winkelcentra, historische gebouwen en monumenten en er is een bruisend nachtleven. De jarenlange Franse invloed is nog duidelijk zichtbaar o.a. in de Franse wijk en namen als Place de la Victoire en Place du Gouvernement. Bardo museum: gevestigd in het voormalig paleis van de Turkse beys, beroemd vanwege de indrukwekkende verzameling Romeinse mozaïeken, de grootste verzameling ter wereld, je krijgt een duidelijk beeld van het dagelijks leven in die tijd, daarnaast is er een grote collectie archeologische vondsten uit de Romeinse en Griekse oudheid waaronder aardewerk en beelden en diverse overblijfselen uit Carthago Medina: 9e eeuw, de toegangspoort tot de Medina is de Porte de France, smalle en kronkelige straatjes vol winkeltjes en kraampjes waar o.a. kleermakers, schoenmakers, en goud- en zilversmeden hun waren verkopen, in de gezellige Souk kun je prachtige souvenirs kopen.
Sinds 1979 staat de Medina van Tunis op de Werelderfgoedlijst. Djemma el-Zitouna: ook wel Grote Moskee of "Olijvenmoskee", uit 732, staat in het centrum van de Medina, 44 m hoog, de oudste moskee van Tunis, de gebedshal wordt gedragen door 184 zuilen, de minaret is in 1894 bijgebouwd, er is tevens een universiteit gevestigd, na de Grote Moskee in Kairouan is deze moskee het belangrijkste heilige gebouw in Tunesië | Carthago "de nieuwe stad" | Carthago werd waarschijnlijk gesticht rond 800 voor Chr. door de Feniciërs en werd een Romeinse nederzetting. Het was een machtige handelsstad, mede door de strategische ligging aan zee. Carthago was ook onderdeel van het rijk van Hannibal, die ten strijde trok tegen de Romeinen. Helaas is de stad een aantal malen verwoest waardoor er alleen nog maar ruïnes over zijn van o.a. 2 havens, baden, waterreservoirs, Romeinse villa's en een basiliek. Carthago ligt maar 10 km van Tunis.
Sinds 1979 staat Carthago op de Werelderfgoedlijst. Tophet: de Punische begraafplaats met graven, grafzerken en urnen Amfitheater: alleen de fundamenten zijn nog overgebleven, hier wordt elk jaar het zomerfestival gehouden Thermen: de thermische baden van keizer Antoninus Pius, het grootste Romeinse badcomplex buiten Rome, het bestond uit een koude ruimte, warme ruimte, hete ruimte, badhuizen en een zwembad National Museum: opgericht in 1875 door kardinaal Lavigerie, het bevat een omvangrijke collectie met beelden, keramiek, mozaïeken, maskers, olielampen, marmeren sarcofagen en sieraden | Chott el-Djerid (Chott el Jerid) | Het Chott el Jerid meer is een zoutmeer van 5000 km² gelegen in de Sahara, 20 meter onder de zeespiegel. Het is het grootste zoutmeer van Tunesië en trekt veel toeristen. Alleen tijdens regenachtige winters vormt het een meer. Wanneer het meer is opgedroogd zie je het zout tegemoet schitteren. Wanneer de zon schijnt kun je fata morgana's waarnemen. Aan de rand van het meer zijn versteende zandduinen te zien. Tevens worden hier woestijnrozen gevormd (een combinatie van mineralen, zand en verdampt water). | Djerba | Djerba is een zonnig (schier)eiland aan de rand van de woestijn en voor de zuidoostkust van Tunesië.
Het 28 km lange en 22 km brede eiland wordt door een 7 km lange Romeinse dam verbonden met het vasteland. Djerba is een zeer populair vakantie eiland vanwege de kilometerslange mooie, witte zandstranden, het heldere zeewater en de diverse watersportmogelijheden. Op het eiland staan duizenden palmbomen. Het hele jaar heerst er een aangenaam klimaat, ideaal om te surfen en zeilen. De populairste stranden zijn Sidi Maharès en Séguia. | Dougga (Thugga) | Dougga was ooit een belangrijke handelsstad en de grootste Romeinse stad van het land. Rondom Dougga lag een vruchtbaar landbouwgebied waar de Romeinen hun graan verbouwden. De stad ligt tegen een heuvel gebouwd. Na een invasie van de Vandalen werd de stad verlaten. Dougga heeft de bestbewaarde Romeinse overblijfselen van Tunesië waaronder tempels, een markt, waterreservoirs en begraafplaatsen.
Sinds 1997 staat Dougga op de Werelderfgoedlijst. Amfitheater: Romeins theater met een goed bewaarde zuilenrij, gedeeltelijk uitgehouwen in de rotsen, de halfronde tribune biedt plaats aan 3.500 toeschouwers, van bovenaf prachtig uitzicht op de omgeving, elke zomer vinden hier concerten plaats tijdens het Dougga Festival Capitolium: het Capitool is de stadstempel, gebouwd onder keizer Marcus Aurelius, nog redelijk intact en daardoor een van de mooiste bewaard gebleven Romeinse tempels Trifoliumhuis:bordeel met diverse kleine kamers rondom een centrale binnentuin
Mausoleum: gebouwd voor Ateban, 3 verdiepingen en 21 m hoog, bijna geheel verwoest in 1842, herbouwd in 1910 Cyclopen badhuis:met een openbare latrine, een stenen bank in de vorm van een hoefijzer met stromend water en openingen voor 12 personen
Arch of Septimius Severus: Triomfboog, 23 m hoog en 25 m breed | El Djem (Thysdrus) | In El Djem staat het indrukwekkende, goed bewaard gebleven Romeins Amfitheater, na Rome het grootste ter wereld. Het stamt uit de 3e eeuw, bestaat uit 3 verdiepingen en biedt plaats aan ca. 30.000 bezoekers. Opvallend is de ovale vorm in plaats van de gebruikelijke ronde vorm. Er vonden hier niet alleen gladiatorengevechten plaats maar ook misdadigers werden letterlijk voor de leeuwen geworpen. Beneden zijn de kerkers waar gevangenen hun laatste tijd doorbrachten. Het theater is vooral beroemd geworden vanwege de film "Gladiator". Elke zomer vinden er concerten plaats tijdens het festival van El Djem.
Sinds 1979 staat het Amfitheater op de Werelderfgoedlijst. | Hammamet "St. Tropez van Tunesië" | Van een oud vissersdorp is Hammamet inmiddels uitgegroeid tot een levendige badplaats. Het is een van de bekendste toeristenplaatsen in Tunesië. Er zijn prachtige, witte brede stranden aan een heldere zee. Aan het strand worden veel watersporten aangeboden maar je kunt ook een rit op een kameel of dromedaris maken. Het oude centrum bestaat uit een medina, witte huisjes en de kasbah, een versterkt zandkleurig fort. Het nieuwe deel, Hammamet Yasmine genaamd, heeft een moderne boulevard, veel souvenirwinkeltjes, restaurants, bars, terrasjes, discotheken, golfbanen, luxe hotels en een jachthaven. | Kairouan "stad van 50 moskeeën" | Kairouan werd gesticht in 670 door de Arabische generaal Uqba (Oqba) ibn Nafi en was daarmee de eerste Islamitische stad van Tunesië. Kairouan was niet alleen de voormalige hoofdstad van Tunesië maar ook een belangrijke handelsstad waar vele karavanen hebben overnacht. Tegenwoordig is het een van de bekendste tapijtcentra in Tunesië, er zijn dan ook veel tapijtateliers. Daarnaast is de stad één van de 4 heilige plaatsen voor de Islamitische bevolking. Zeven bedevaarten naar Kairouan en de Grote Moskee staan gelijk aan 1 Hadj (bedevaart) naar Mekka. Sinds 1988 staat Kairouan op de Werelderfgoedlijst. Sidi Okba Mosque: Grote Moskee, uit 670, oudste en grootste moskee van Tunesië, vernoemd naar de Arabische generaal, de moskee bestaat uit een geheel ommuurd complex met een binnenplaats omgeven door zuilengalerijen, een gebedszaal met 200 marmeren pilaren, een 35 m hoge minaret en een zonnewijzer die de gebedstijden aangeeft, onder de binnenplaats ligt een bron die in kontakt staat met de heilige bron van Mekka, sinds de ontdekking daarvan is Kairouan een bedevaartsoord
Zaouia van Sidi Sahab: Moskee van de Barbier, hier bevindt zich het mausoleum van Sidi Sahab, barbier genoemd vanwege de legende dat hij 3 (baard)haren van de profeet Mohammed bij zich droeg, het graf is niet toegankelijk, verder is er een binnenplaats, een voorhof waar bruiloften en besnijdenissen worden gehouden, een gebedszaal, een minaret en een Medersa (koranschool) Medina: de stadsmuur is 7 km lang, heeft 4 poorten en 20 torens, de muur is verschillende keren verwoest, bevat o.a. de Sidi Okba Mosque en de Ibn Khairun Mosque (moskee met 3 poorten voor mannen, vrouwen en kinderen), een van de mooiste medina's van Tunesië, minder commercieel dan andere medina's, in de vele straatjes zie je vooral veel tapijtwevers Bassins des Aghlabides: 2 waterbassins van de Aghlabiden, uit de 9e eeuw, net buiten het centrum, de grote bassins vingen regenwater op en voorzagen de stad van water dat werd aangevoerd via een aquaduct | Mahdia | Mahdia is een pittoresk, ommuurd vissersplaatsje gelegen op een rotsachtig schiereiland in een overwegend vlakke omgeving. Er zijn mooie, rustige zandstranden en veel watersportmogelijkheden. In de gezellige haven kun je de hele dag vissersbootjes zien aanmeren en afvaren. Elke dag is er een vismarkt. Daarnaast zijn er in Mahdia een moskee, een archeologisch museum, diverse koffiehuizen, gezellige terrasjes en diverse bars. Aan zee ligt een zeer grote begraafplaats met zeemansgraven. Mahdia is een leuke plaats die (nog) niet wordt overspoeld door toeristen.
Skifa el-Kahla: "zwarte doorgang", eeuwenoude versterkte stadspoort, daarachter bevindt zich het historische centrum waar diverse winkeltjes zijn die o.a. souvenirs, levensmiddelen, tapijten, keramiek en lederwaren verkopen Borj el-Kebir: zeer groot fort uit 1595, van bovenaf heb je een mooi uitzicht over de stad, de haven en de zee
Les Nuits de Mahdia: festival dat elke zomer plaatsvindt, zowel de stad als de vele vissersboten worden dan feestelijk verlicht | Matmata | Het kleine dorp Matmata ligt aan de rand van de Sahara en is bekend vanwege de grotwoningen (troglodieten) die nog steeds door de Berber bevolking bewoond worden. Er zijn nog ca. 100 ondergrondse woningen aanwezig die dagelijks honderden toeristen trekken. De omgeving lijkt vanwege de diverse kraters op een maanlandschap. In de woningen blijft het door het isolerend effect van het gesteente zelfs zomers koel en in de winter wordt het niet koud. De film Star Wars is ook gedeeltelijk in Matmata opgenomen. Het huis van Luke Skywalker in de film is tegenwoordig een eenvoudig hotel. | Monastir | Monastir is een oude havenstad en uitgegroeid tot een populaire badplaats. De historische stad heeft veel bezienswaardigheden en musea maar ook mooie zandstranden, een boulevard, een duikcentrum, golfbanen, luxe hotels en een moderne jachthaven. De stad is diverse keren gerestaureerd. Ribat: kloosterburcht, 8e eeuw, ligt aan zee, was een aantal keren decor voor films, door de jaren heen meerdere malen verbouwd en uitgebreid, vanaf de nador (uitkijktoren) schitterend uitzicht op de stad en de zee Museum van Islamitische kunst: gevestigd in de gebedszaal van het ribat, bezit naast een uitgebreide collectie kunstwerken tevens manuscripten, aardewerk, glaswerk, houtsnijwerk, kalligrafie en een astrolabium Mausoleum: familiegraf van de Bourguiba familie, in een gebouw met gouden koepel ligt in een marmeren tombe Habib Bourguiba, de 1e president van Tunesië, geboren in Monastir in 1903 en gestorven in 2000, voor het gebouw staan 2 minaretten | Sidi Bou Said | Sidi Bou Said is een schilderachtig, zeer populair toeristisch dorpje genoemd naar Bou Said Khalifa el Beji, een heilige uit de 13e eeuw. Het kenmerk van dit dorp zijn de witte huizen met intens blauwe deuren en ramen. Er zijn smalle straatjes met steile trappen en er hangt een bijzondere sfeer die naast veel toeristen ook kunstenaars trekt. | Sousse "parel van de Sahel" | Sousse is van een klein vissersdorpje uitgegroeid tot zeer populaire badplaats. Het is de 3e grote en meest levendige stad van Tunesië. Rondom Sousse liggen veel olijfboomgaarden. Sousse trekt veel toeristen vanwege de mooie stranden, de brede boulevard en de vele bezienswaardigheden en monumenten. In het nieuwe deel zijn veel winkels, cafés, restaurants, terrasjes en een casino. In het centrum ligt de haven waar regelmatig cruiseschepen binnenvaren. Op zondag is er een kamelenmarkt. Medina: uit 859, oud stadsdeel volledig omgeven door een 2 km dikke muur, diverse keren gerenoveerd, de massieve stenen komen uit oude Romeinse gebouwen, van de 6 poorten zijn er nog 2 over, verder is het nog in een goede staat, veel winkeltjes die o.a. kleding, leer, aardewerk, souvenirs, tapijten en stoffen verkopen.
Sinds 1988 staat de Medina van Sousse op de Werelderfgoedlijst.
Kasbah: 9e eeuw, ligt op het hoogste punt in de Medina, versterkt deel van 200 m bij 75 m, vanaf de 30 m hoge Khalef Al Fata toren heb je een mooi uitzicht, tegenwoordig is de toren in gebruik als vuurtoren, in de kashab is een archeologisch museum gevestigd met een grote collectie mozaïeken Ribat: kloosterburcht, 8e eeuw en daarmee de oudste van Tunesië, dikke buitenmuren van ca. 2 meter breed met kantelen, bood tevens onderdak aan pelgrims en vluchtelingen, de 25 m hoge wachttoren kan beklommen worden Grote Moskee: uit 851, staat in de Medina, dikke buitenmuren met 2 hoektorens, naast gebedshuis tevens versterkte vesting om de haven te verdedigen, gebedszaal niet toegangelijk voor niet-moslims Catacomben: kilometerslange gangen waar wel 15.000 Christenen begraven zijn, uit de 2e en 3e eeuw, ontdekt rond 1888, een gedeelte is te bezichtigen en alleen met een gids | Klimaat | Het klimaat in Tunesië is zowel Mediterraan als Afrikaans en zeer zonnig. Er zijn 3 klimaatzones die worden beïnvloed door de Middellandse Zee, het gebergte en de Sahara.
| | Noorden en oostkust | | Klimaat: Middellands Zeeklimaat | | Zomer: warme en droge zomers | | Winter: zachte winters, de meeste regen valt tussen oktober en april | | Aan de kust is er altijd wat verkoeling door wind van zee.
In Tunis is de gemiddelde temperatuur in januari 16°C en in juli 33°C | | Berggebied - Noordwesten | | Klimaat: steppeklimaat | | Zomer: milde zomers | | Winter: koude winters | | In Gafsa is de gemiddelde temperatuur in januari 17°C en in juli 39°C | | Woestijngebied - Zuiden | | Klimaat: woestijnklimaat | | Zomer: hete en droge zomers, de temperatuur kan oplopen tot 45°C-50°C | | Winter: overdag aangenaam, 's nachts kan het flink afkoelen | | In Tozeur is de gemiddelde temperatuur in januari 17°C en in juli 39°C | Beste reistijd | Tunesië kan het hele jaar bezocht worden maar dit is mede afhankelijk van het te bezoeken gebied. De beste reistijd is in het voorjaar of najaar. De temperaturen zijn dan overdag nog het aangenaamst. Het is aan te raden voor de koelere avonden een trui mee te nemen. | | Strandvakantie: half maart t/m half mei en half september t/m half november. | | Binnenland: oktober t/m april | Woestijn: voor- en najaar | Algemene info | Vanwege de gunstige ligging tussen de smalle straten van Sicilië heeft Tunesië een turbulente geschiedenis achter de rug. Diverse legers hebben het land bezet gehouden waaronder Feniciërs, Romeinen, Vandalen, Arabieren, Spanjaarden, Turken en Fransen. Ze hebben allemaal hun stempel op het land gedrukt wat tot op heden nog is te zien.
De Fransen waren de laatsten die Tunesië in hun bezit hadden. Op 20 maart 1956 werd Tunesië onafhankelijk, de monarchie werd afgeschaft en er werd een republiek uitgeroepen met Habib Bouguiba als president. Op 7 november 1987 pleegde 1e minister Zine El Abidine Ben Ali een staatsgreep waardoor hij de nieuwe president werd. Tot op heden is hij nog steeds president. Onafhankelijkheidsdag wordt gevierd op 20 maart.
De overgrote meerderheid bestaat uit islamitische Arabieren (97 procent). De oorspronkelijke Berber bevolking maakt nog maar voor een klein deel uit van de bevolking. Zij wonen voornamelijk in kleine bergdorpjes. Tegenwoordig is Tunesië een mix van oude Arabische en moderne westerse invloeden. De belangrijkste godsdienst is de islam. Bijna 98% van de bevolking is moslim, daarnaast zijn er Christenen en Joden (voornamelijk op Djerba).
Tunesiërs zijn gastvrije mensen en geven graag informatie. In populaire plaatsen kan de houding tegenover toeristen echter zeer opdringerig overkomen vooral bij o.a. de verkoop van souvenirs. Afdingen is gebruikelijk. | | Bier: Celtia, lokaal bier | | Boukha: soort jenever, gemaakt van vijgen | | Cedratine: dadellikeur | | Dans: buikdansen, zeer populair | | Dar: traditionele edele huizen verbouwd tot luxe boetiekhotel | | Films: Monty Python's Life of Brian, Star Wars, The English Patient en Raiders of the Lost Ark werden (gedeeltelijk) opgenomen in Tunesië | | Gargotte: lokaal eettentje waar je typisch Tunesisch kunt eten | | Menzel: typisch witte Tunesische huisjes met koepelvormig dak | | Muziek: Malouf, traditionele muziek, ritmisch, vrij druk | | Pastis: aperitief, anijsdrank, lijkt op ouzo | Souvenirs: terracotta aardewerk, geblazen glas, koperen voorwerpen, keramiek (Nabeul), lederwaren, parfum en parfumflesjes, potten, sierlijk bewerkte vogelkooitjes (Sidi Bou Said), schapenvachten, (zilveren) sieraden, geknoopte tapijten, waterpijpen, zilver- en goudsmeedwerk (Tunis en Djerba) | | Thee: zoete muntthee | | Thibarine: likeur op basis van dadels, lijkt op cognac | | De Tunesische keuken is redelijk scherp. Er wordt vooral gebraden lamsvlees en vis gegeten. | | Tajine: soort soufflé met gestoofd vlees, groenten, specerijen, aardappel en ei | | Brik l'oeuf: typisch voorgerecht, filodeeg gevuld met een zacht gekookt ei en b.v. gehakt, garnalen of tonijn | | Blebi: gekookte kikkererwten op smaak gebracht met citroen, kummel, paprika en knoflook | | Couscous: nationaal gerecht, gestoomde tarwe met groente, lamsvlees of vis | | Harissa: een hete saus gemaakt van vermalen gedroogde rode pepers, olijfolie, knoflook en kruiden | | Nagerecht: Baklava, gebak met honing | Geografie | Tunesië ligt centraal in Noord-Afrika en wordt omringd door twee landen; Libië in het zuiden en Algerije in het westen, in het noorden en oosten grenst het aan de Middellandse Zee. Het landschap is zeer gevarieerd. Het noorden is groen, de Mediterrane kust is vlak met mooie stranden, duinen, baaien en kliffen, in het noordwesten ligt het Nemencha gebergte dat naar het oosten geleidelijk afloopt en in het droge woestijnachtige zuiden liggen kale vlakten, zoutmeren en olijfboomgaarden. Het schiereiland Cap Bon is heuvelachtig met bos, citrusbomen en subtropische begroeiing. De kustlijn is bijna 1.300 km lang.
| | Flora: bougainvillea, cactussen, cipressen, doornstruiken, eucalyptus, jasmijn, mimosa, oleander, vijgen | | Overig: citrusgaarden, kurkeiken, olijfboomgaarden, wijngaarden | | Fauna: beren, berggazellen, genets, jakhals, mangoesten, moeflon, stekelvarkens, vossen, woestijnvossen, woestijnvaranen, waterbuffels, wilde zwijnen | Vogels: 360 vogelsoorten waaronder diverse roofvogels en 60 broedvogels, er overwinteren veel trekvogels zoals de kraanvogel, ooievaar en zwarte ooievaar. | | Zoutmeren: Chott el-Djerid (Jerid) 5.000 km², Chott el-Ghersa | | Oase: Gabès, grootste en groenste oase met ca. 300.000 palmen | | Langste rivier: Mejerda (450 km) | | Hoogste punt: Jebel ech Chambi (1.544 m) | | Laagste punt: Shatt al Gharsah (-17 m) | Er zijn 24 provincies: Ariana, Béja, Ben Arous, Bizerte, Gabès, Gafsa, Jendouba, Kairouan, Kasserine, Kébili, Kef, Mahdia, Manouba, Médenine, Monastir, Nabeul, Sfax, Sidi Bouzid, Siliana, Sousse, Tataouine, Tozeur, Tunis, Zaghouan | | Oppervlakte: 163.610 km² (ca. 4x Nederland) | | Aantal inwoners: ca. 10,4 miljoen | | Hoofdstad: Tunis | | Taal: Arabisch en Frans | | Staatsvorm: republiek | | Valuta: Tunesische Dinar (TND) | | Tijdverschil: in onze zomer 1 uur vroeger (vanwege onze zomertijd), in onze winter geen | Reisdocumenten | Om Tunesië in te komen heb je een paspoort nodig dat na terugkomst in Nederland nog 3 maanden geldig is. Een visum is bij een verblijf tot 3 maanden niet verplicht. | Vaccinaties | | Informeer minimaal 6 weken van tevoren bij GGD, LCR of een vaccinatiecentrum in de buurt. | | |
|